Uwezo wa kompyuta ni huduma kuu ya umma ya karne ya 21. Huenda hali hiyo ikaendelea kwa muda mrefu hata katika karne ya 22.
Ugeuzaji wa uwezo wa kompyuta kuwa bidhaa tayari umeanza. Serikali, wawekezaji wa kitaasisi, kampuni za teknolojia na waendelezaji wa miundombinu wanazidi kuuona uwezo wa kompyuta kama rasilimali ya kimkakati badala ya gharama ya uendeshaji tu. Wakati huo huo, maendeleo katika utokenishaji (uwakilishaji wa mali kwa tokeni za kidijitali) yanaashiria siku zijazo ambapo mali za kifedha, pamoja na nishati, bidhaa, miundombinu na uwezo wa kompyuta wenyewe, zinaweza kuwakilishwa, kuuzwa na kufadhiliwa kidijitali.
Kwa pamoja, mienendo hii inaashiria mabadiliko makubwa ya uchumi wa dunia. Uchumi wa viwanda ulijengwa juu ya uzalishaji wa mfumo wa kati. Intaneti iligatua taarifa. Hatua inayofuata huenda ikagatua miundombinu ya kiuchumi yenyewe, na kuwezesha masoko kufanya kazi kwa kasi, uwazi na ufanisi usio na kifani.
Hata hivyo, iwapo mustakabali huo utatimia kunategemea swali muhimu zaidi: Nani anadhibiti upatikanaji?
Uchumi wa kidijitali uliogatuliwa hauwezi kuwepo bila fursa zilizogatuliwa za kushiriki katika biashara. Iwapo upatikanaji wa uwezo wa kompyuta, mtaji, nishati na miundombinu ya kidijitali utadhibitiwa na taasisi chache, utokenishaji pekee utabadilisha mambo machache sana. Badala ya kuunda uchumi ulio wazi zaidi, tunaweza kujikuta tukijenga toleo la mfumo uleule lenye tokeni za kidijitali na udhibiti uliojikita kwa wachache; mfumo ambao umiliki hubadilika sura, lakini mamlaka hubaki mikononi mwa wachache.
Historia inaonyesha kwamba kila huduma kuu ya umma hatimaye huunda mamlaka ya kisiasa na kiuchumi. Ardhi ilifanya hivyo. Mafuta yalifanya hivyo. Umeme ulifanya hivyo. Leo, uwezo wa kompyuta unaanza kufuata njia hiyo hiyo.
Kinachotia wasiwasi si teknolojia yenyewe, bali iwapo maendeleo ya teknolojia yanapanua ushiriki wa kiuchumi au yanaimarisha tu nafasi ya wale ambao tayari hudhibiti njia za kupata rasilimali.
Upatikanaji unapojikita mikononi mwa wachache, ubunifu hupungua kasi. Wajasiriamali wadogo hutatizika kushindana. Mtaji hutiririka kwa wale ambao tayari wana nafasi ya kushawishi udhibiti, fedha na miundombinu. Baada ya muda, vyombo vya udhibiti vinaweza kuwa watetezi wa biashara zilizoimarika sokoni badala ya kulinda ushindani wa masoko.
Hakuna mfumo wa kiuchumi ulio kamili. Masoko yanahitaji sheria, na taasisi zina jukumu muhimu. Hatari hutokea pale wasimamizi wa njia za kupata rasilimali wanapoacha kurahisisha upatikanaji wake na badala yake kuanza kuudhibiti.
Tofauti hiyo ni muhimu.
PermianChain ilianzishwa kutokana na ufahamu huu. Waanzilishi wake walipitia wenyewe jinsi mifumo ambayo udhibiti wake umejikita kwa wachache inavyoweza kuzuia ubunifu, kubana upatikanaji wa mtaji na kuweka vikwazo visivyo vya lazima kwa biashara chipukizi. Badala ya kukubali vikwazo hivyo, kampuni ilijengwa juu ya msingi rahisi: uchumi wa kidijitali wa siku zijazo unapaswa kupanua upatikanaji wa nishati, uwezo wa kompyuta na miundombinu ya kidijitali, si kuuweka mikononi mwa wachache.
Watu wengi bado huuona uwezo wa kompyuta kama kitu kisichoshikika — seva zilizofichwa ndani ya vituo vya data.
Kwa uhalisia, uwezo wa kompyuta tayari ni huduma ya umma.
Kila barua pepe inayotumwa, kila video inayotiririshwa, kila modeli ya akili bandia (AI) inayofunzwa, kila muamala wa kifedha unaochakatwa, kila utafutaji unaofanywa, na hata uamuzi wako wa kusoma makala hii, hutumia rasilimali za kompyuta. Nyuma ya kila mwingiliano wa kidijitali kuna umeme, ardhi, mitandao ya nyuzi macho, mifumo ya kupoza, uwekezaji wa mtaji, vipaji vya uhandisi na miundombinu inayoonekana na kushikika.
Uwezo wa kompyuta si tena kipengele tu cha uchumi wa kidijitali.
Ni miundombinu inayowezesha uchumi wa kidijitali kuwepo.
Mataifa yanaposhindana kujenga miundombinu ya AI na kampuni za teknolojia zinapokimbizana kupata nishati na ardhi kwa ajili ya vituo vya data vinavyozidi kuwa vikubwa, swali la msingi zaidi linajitokeza:
Nani anamiliki huduma kuu ijayo ya umma duniani?
Huenda sarafu ya akiba ya kidijitali ya siku zijazo isiwe pesa pekee.
Huenda ikawa uwezo wa kompyuta.
Jibu la swali hilo litaathiri si tu mustakabali wa akili bandia, bali pia mgawanyo wa utajiri, fursa na uhuru wa kiuchumi katika siku zijazo.
Kwa sababu katika historia yote, wale waliodhibiti huduma muhimu za umma ndio hatimaye waliounda jamii zilizojengwa juu yake.
